Eskiden Tuz Neden Değerliydi? Tuzun Peşinde Bir Yolculuk
Bazen düşünüyorum da, eskiden tuz bu kadar değerliymiş. Yani, şu an cebimizdeki bozuk parayla bile pazarda hemen hemen her şeyi alabiliyoruz. Ama bir zamanlar öyle değildi, değil mi? Tuzun fiyatı, altınla yarışacak kadar değerliymiş! Şimdi biraz düşündüm de, belki de bu kadar değerli olmasının sebebi, eskiden bizim de biraz tuza karşı “fazla” düşkün olmamızdan kaynaklanıyordur. Hani, her şeyde tuz arar olduk ya… Gidip kayınvalidemizden bile “Tuzun var mı?” diye isteyebiliyoruz. Ama ciddiyetle sorarsak, “Eskiden tuz neden değerliydi?” sorusunun cevabı biraz daha derin.
Tuzun Değeri: Bir Zamanlar Yalnızca “Tuz” Olan Şey
Bir gün İzmir’de arkadaşlarla dışarıdayız, bir kafede oturuyoruz. Klasik sohbetlerden biri başlıyor: “Eskiden şu vardı, eski zamanlar çok iyiydi, işler çok farklıydı…” Bizimki gibi sıradan bir gençlik sohbeti. Ama bir arkadaşım tuhaf bir şekilde konuya girdi:
“Ya, eskiden tuz çok değerliymiş, değil mi?”
Ben bir anda “Tuz mu? Şu her sofrada var olan şey mi?” dedim. Gülümsedi, “Evet, eski zamanlarda, tuz; yemeklerin tadını veren, hayat kurtaran bir şeymiş, adeta para gibi bir şeydi.”
İçimden düşündüm, “Hadi canım, yemeklerde gerçekten fazla tuz kullanıyorlar, ama o kadar da değil herhalde.”
Ama sonra düşündüm, aslında haklıydı. Tuzun tarihi gerçekten çok eskiye dayanıyor ve zamanında en değerli eşya, en yüksek fiyatla satılan ürünlerden biriymiş. Bizim şu an “Tuzlu yemek yapma” derdimizle eskiden, tuzun fiyatı ev kirasını geçebiliyormuş.
Tuzun Altınla Yarıştığı Zamanlar
Eskiden tuz o kadar değerliymiş ki, insanlar ticaret yapmak için tuz taşıyan karavanlarla yol alırlarmış. Bu tuz yolları, o zamanlar adeta altın gibiymiş. Neyse ki biz şimdilerde, tuz almak için 10 lira veriyoruz ve onu şekerleme gibi kullanabiliyoruz (ama fazla tuz da sağlık sorunları yaratıyor, ona da dikkat!).
Şimdi bir düşün: O zamanlarda tuz, o kadar pahalıymış ki, bir insanın hayatını değiştirebilecek kadar büyük bir servet taşıyor olabilirdi. Yani, bir zamanlar tuz almak için bir araba değil, koca bir karavan ve belki de birkaç muhafız gerekliymiş. Şimdi ise, o tuzlar marketlerde sırayla dizilmiş ve biz onu sadece “mutfak malzemesi” olarak görüyoruz. Hah, bir de tuzlu tatlarla yediğimiz o cipsleri saymazsak tabii.
“Eskiden tuz neden değerliydi?” sorusunun cevabı şu aslında: Tuz, tarih boyunca çok işlevsel bir malzeme olmuş. Özellikle, besinlerin korunmasında ve lezzet artırmada önemli bir rolü varmış. İnsanlar tuz sayesinde etleri, balıkları muhafaza edebiliyorlarmış. Yani, tuz bir anlamda bir tür “soğutucu” işlevi görüyormuş. Vay be, eskiden bir parça tuz almak için neler yapılırmış!
Bugün Tuz ve Biz
Bir de şöyle bir şey var: Bugün tuz kullanırken, o kadar değerli olduğunu düşünmüyoruz, değil mi? Yani, o eski insanlar tuz almak için seferler yaparken, biz tuzu akşam yemeğinde bile kullanırken düşünmeden serpiştiriyoruz. Öyle bir alışkanlık oluşmuş ki, evimizde bulamayınca hemen markete gidip almak, hayatımıza tuzu eklemek sıradan bir hale gelmiş.
Bir arkadaşım vardı, ne zaman tuz alacak olsa, “Şu tuzu daha mı az kullanmalıyım?” diye düşünürdü. Hani böyle kararsız kararsız bakarken tuz rafına, ben de ona gülerek “Bir gün bu kadar tuz kullandığından ötürü insanlar seni tarih kitaplarında yazacak” diyordum. Ciddiyetle düşünüyorum da, belki de gerçekten tuzun fazla kullanımı bir gün tarihi bir mesele olur. Neyse, o arkadaş hala tuzu az kullanmayı deniyor, ama o kadar da korkmasın, çünkü bir zamanlar tuz o kadar değerliymiş ki, şimdiki tuz fiyatları bile kıyaslanamaz.
Tuzlu Bir Aşk: Tuzun Tadı
Tuzlu bir aşk da vardı tabii. Belki de eskiden bu kadar değerli olmasının nedeni, insanlar hayatlarında hep bir şeyleri tatlandırmak ya da tatlarını korumak istemişlerdir. Bugün bile öyle. Mesela yemeklerimizde bolca tuz var, hatta bazen biraz da fazlaca kullanıyoruz, “Biraz fazla tuz oldu ama neyse, olsun” diyerek. Ama bir zamanlar, bu kadar değerli olan tuzu biz de az tüketirdik. Hani ben mesela, bazen yemeklerin tuzu az olursa, içimden “Ya, niye bu kadar az tuz kullanıldı?” diye düşünürken, bir yandan da “Neyse, o kadar da önemli değil, yemeğin tadı önemli” diyorum. Ama bazen de hayatın tadını kaçıran tuzlar olur tabii.
Sonuç Olarak
Sonuçta, eskiden tuz gerçekten değerli bir şeydi. Bugün ise her sofrada var, her evde bulunuyor. Ama o zamanlar, tuz almak için seferler düzenleyen, tuz yollarını geçip yıllarca bu malzemeyi kullanabilen insanlar düşününce, biz aslında hayatın en basit ama değerli şeylerinin farkında değiliz. Bazen biraz tuzu eksik koymak bile bir şans olabilir, diyorum, ve kahvemi tuzsuz içiyorum. Hem ne olacak ki? Tuzun değeri hala gözümüzde bir miktar kaybolmuş olabilir ama içimizdeki tuz, hala değerli.